رويكرد جهاني به استفاده از گياهان دارويي و تركيبهاي طبيعي در صنايع دارويي، آرايشي - بهداشتي و غذايي و بدنبال آن توجه مردم، مسئولين و صنايع داخلي به استفاده از گياهان دارويي و معطر نياز مبرم به تحقيقات پايه اي و كاربردي وسيعي را در اين زمينه نمايان مي سازد.

گياهان دارويي يكي از منابع بسيار ارزشمند در گستره وسيع منابع طبيعي ايران هستند كه در صورت شناخت علمي، كشت، توسعه و بهره برداري صحيح مي توانند نقش مهمي در سلامت جامعه، اشتغالزايي و صادرات غير نفتي داشته باشند.

بخش تحقيقات گياهان دارويي و محصولات فرعي يكي از بخش هاي تحقيقاتي موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع است كه به منظور تحقيق در زمينه جمع آوري، شناسايي، كشت واهلي كردن و بررسي مواد موثره گياهان دارويي، معطر، رنگده و آبزي كشور، از سال 1368 به طور مستقل فعاليت خود را آغاز كرده است. نتايج حاصل از تحقيقات اين بخش مي‌تواند در بهره برداري صحيح اين نوع گياهان از عرصه هاي طبيعي، بررسي امكان توليد انبوه آنها (كشت در مزرعه) ، برگزاري دوره هاي آموزشي در زمينه هاي مرتبط، توليد داروهايي با منشا گياهي، ايجاد اشتغال و نيز امكان صدور فراورده هاي گياهي، مورد استفاده قرار گيرد. اهداف بخش توسط گروههاي زير پي گيري مي شود.

تحقيقات اين گروه در زمينه معرفي گونه هاي دارويي معطر، رنگده، آبزي و محصولات فرعي جنگل و مرتع، بررسي رويشگاههاي طبيعي و انجام مطالعات اكولوژي در سطح كشور مي باشد. محققان اين گروه با استفاده از منابع قديم و جديد و فرهنگ هاي مختلف مردمي، اين نوع گياهان را كه از ارزش بالايي برخوردارند، معرفي مي‌نمايند. همچنين بررسي‌هاي فنولوژيك در عرصه هاي طبيعي، احداث قرق، پايگاه و ارائه توصيه هاي كارشناسي در مورد روشهاي جديد بهره برداري و زمان مناسب جمع‌آوري از ديگر وظايف اين گروه است.

زمينه‌هاي تحقيقاتي گروه جمع آوري و شناسايي

- معرفي گونه هاي دارويي، معطر، رنگده و آبزي
- بررسي رويشگاههاي طبيعي اين گياهان در كشور
- بررسي مناطق پراكنش اين گياهان و گياهان مولد محصولات فرعي در كشور
- بررسي عوامل و نحوه توليد محصولات فرعي جنگل و مرتع
- بررسي اثر عوامل محيطي بر گياهان مولد محصولات فرعي جنگل و مرتع
- بررسي و انتخاب روشهاي مناسب بهره برداري از محصولات فرعي جنگل و مرتع
- بررسي فنولوژي گياهان دارويي و معطردر عرصه هاي طبيعي
- احداث كلكسيون زنده گياهان دارويي و معطر بومي كشور
- جمع‌آوري گونه‌هاي دارويي براي احداث هرباريوم

گروه تحقيقات كشت و اهلي كردن

اهلي كردن گياهان دارويي، معطر و رنگده به منزله فراهم نمودن امكان رشد و توليد در شرايط زراعي و كنترل شده براي انواع خودروي آنها است.

اهداف كشت و اهلي كردن، كاهش فشار از عرصه هاي طبيعي، حفظ ذخاير توارثي و همچنين افزايش كيفيت و كميت توليد اين گياهان است. بدين منظور طرحهاي تحقيقاتي مختلفي با بكارگيري تيمارهاي متنوع زراعي، به اجرا در مي آيد.

 با توجه به تاثير عوامل محيطي، شرايط جغرافيايي و وضعيت اكولوژي محل رويش بر كميت و كيفيت مواد موثر گياهان مذكور, مطالعات دقيق و گسترده در مورد نقش عوامل فوق و ارتباط آنها با رشد، عملكرد و كيفيت گياه ضروري است. ازجمله عوامل مهم : عرض جغرافيايي، ارتفاع محل، درجه حرارت، نوع و عمق خاك ميزان آب و مواد غذايي مورد نياز گياه، سازگاري گياه، تحمل آن در برابر شرايط نامساعد، تنش هاي محيطي و نيز كميت و كيفيت توليد مي باشند. بنابراين لازم است با انجام آزمايشهاي دقيق و مناسب و بكارگيري تيمارهاي ذكر شده نيازهاي ه رگونه شناسايي و ميزان سازگاري در برابر عوامل محيطي مشخص گردد.

از آنجا كه استفاده از گياهان دارويي، معطر، رنگده و آبزي در صنايع مختلف دارويي، آرايشي، بهداشتي و غذايي به شناسايي كمي و كيفي تركيبهاي موجود آنها مربوط مي شود اين گروه با هدف بررسي علمي (استخراج و شناسايي) مواد موثره گياهان مذكور و محصولات فرعي جنگل و مرتع، فعاليت خود را شروع نموده است. اين گروه تاكنون تعداد زيادي از گونه گياهي دارويي و معطر را از نظر كميت و كيفيت مواد موثر مورد بررسي قرار داده و نتايج تحقيقات خود را در مجلات معتبر داخلي و خارجي ونشريات و كتب موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع منتشر نموده است.

قسمت تجزيه دستگاهي آزمايشگاه شيمي گياهي، داراي دستگاههاي نوين و پيشرفته براي جداسازي و شناسايي تركيبهاي مهم از اين نوع گياهان است د رضمن آزمايشگاه شيمي گياهي داراي امتياز اكروديته اسانسها از موسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي مي باشد.

- گازكروماتوگرافي GC
- گازكروماتوگراف متصل به طيف سنج جرمي GC/MS
- كروماتوگرافي مايع با كارآ‌يي بالا (HPLC)
- جذب اتمي (AA)
- اسپكتروفتومتر مرئي، ماورا بنفش (UV-VIS)

شناسايي ويژگيهاي اكولوژيك گياهان دارويي و معطر در رويشگاه هاي اصلي و تهيه جداول مربوط به جهت , شيب, ارتفاع , دما , نوع بستر. خاك محل رويش , ميزان رطوبت و ساير عوامل اقليمي و گونه هاي همراه از عمده برنامه هاي بخش گياهان دارويي مي باشد. مطالعه شرايط اكولوژيك رويشگاههاي گونه هاي اسانس دار و روشهاي تجديد حيات گياهان مولد محصولات فرعي در استانهاي مختلف كشور انجام مي شود. شناسايي اكوتيپ هاي مختلف و مناسب جنسهاي گياهان دارويي و نيز تهيه نقشه هاي پراكنش گياهان دارويي و تحقيق در زمينه اثر رويشگاه بر ويژگيهاي فنولوژيك و مورفولوژيك اين گياهان نيز توسط محققين گروه جمع آوري و شناسايي صورت مي گيرد.

هرگياه دارويي در زبانها و فرهنگهاي مختلف تحت نامهاي متفاوتي ناميده مي شود ولي فقط داراي يك نام علمي است. گردآوري اسامي علمي و واژه هاي بكار رفته در منابع مختلف از كارهاي اوليه بخش براي نامگذاري صحيح گياهان دارويي است. همچنين جمع آوري اطلاعات در مورد مصارف محلي و مقايسه با منابع قديم و جديد نيز از ديگر تحقيقات انجام شده در بخش است كه در آن به بررسي جايگاه گياهان دارويي و گياه درماني در كتب و متون مختلف و تحقيق و بررسي اطلاعات منطقه اي در زمينه كاربرد گياهان دارويي پرداخته شده است.

برخي از گياهان مولد محصولات فرعي مثل گزانگبين خوانسار، گزانگبين شهداد. گز علفي ، ترنجبين، شكرتيغال، بيدخشت(بيدانگبين)، شيرخشت، داراي تركيبهاي مهمي هستند. بررسي و شناسايي عامل توليد، نحوه ايجاد و دوره زندگي آنها از ديگر فعاليتهاي تحقيقاتي بخش در زمينه محصولات فرعي بوده كه نتايج تحقيقات آنها موجود است.

استفاده بهينه از محصولات فرعي جنگل ومرتع در جهت رشد اقتصادي روستائيان و درآمد ارزي براي كشور از اهميت خاصي برخوردار است. از آنجا كه بقاي گياهان مولد محصولات فرعي همواره مورد توجه مي باشد از اهداف بخش، تعيين بهترين روش و دفعات بهره برداري از گونه هاي مختلف مولد اين محصولات بوده است. بررسي اثرات تخريبي بهره برداري و تيغ زني بر گياهان مولد صمغ و رزين ، بررسي اثرات بهره برداري در بقا و زادآوري گياهان مولد محصولات فرعي در مراتع ، بررسي اثرات زمان بهره برداري بر كميت وكيفيت و بقا گياهان مانند سقز، باريجه، كتيرا و آنغوزه حائز اهميت مي باشد همچنين تعيين سن اندامهاي زير زميني مورد بهره برداري در مراتع، پتانسيل توليد و حد مجاز بهره برداري ، مقايسه ميزان صمغ و رزين در روشهاي مختلف بهره برداري مورد توجه گروه جمع آوري مي باشد كه در اين راستا طرحهاي مختلفي به اجرا در آمده و نتايج آنها موجود مي باشد.